Mogen we iets verwachten van de literatuur? Het is een ongemakkelijke vraag, ik weet het. Een antwoord is niet zo een, twee, drie te geven. Juist daarom houdt de vraag me al een tijdje bezig. Er verschijnen vandaag heus wel goede boeken waarin de vensters worden opengegooid, dat is het probleem niet. Toch zou ik u niet kunnen vertellen waar het de hedendaagse literatuur om te doen is. Waar schrijven we over na het modernisme, dat op zoek ging naar nieuwe vormen voor een nieuwe wereld? En na het postmodernisme dat een einde maakte aan de illusie dat één verhaal de hele werkelijkheid zou kunnen omvatten?

Dit laatste inzicht, dat het einde van de Grote Verhalen inluidde, was erg belangrijk, maar is inmiddels vooral uitgemond in de productie van ontelbaar veel kleine verhalen. En dat is wel een probleem. Die kleine verhalen - de zoveelste liefdesroman, memoir of verstilde mijmering - doen zelden moeite om voorbij de eigen grenzen te kijken, terwijl de literatuur toch meer zou moeten kunnen leveren dan de persoonlijke ontboezemingen van een zelfbewust ik.

De Kapelstraat

Recent verschenen er twee boeken die zich in ieder geval onrechtstreeks bezighouden met de verhouding tussen het kleine en het grote verhaal. Niet dat Sanne Huysmans in Iemand moest het doen voorbij de kleine verhalen probeert te komen. Haar portret van de Kapelstraat in een non-descript Vlaams dorp is juist volledig opgetrokken uit de weinig opmerkelijke levensverhalen van de bewoners van deze al even weinig opmerkelijke straat. Dat doet ze met opzet. Het leven is door de band genomen geen heldenepos, maar een optelsom van de kleine en grote daden van opoffering aan wat in een van de motto's de 'collectieve zaak' heet.

“Iemand moet het doen”, klinkt het een paar keer in de roman. Dan gaat het bijvoorbeeld over Maria, die ooit een vage ambitie koesterde om zangeres te worden, maar op een ongelukkige manier zwanger raakte en zich de rest van haar leven heeft weggecijferd voor anderen. Ook de gepensioneerde vuilnisman Pol, het tweede personage dat wat meer naar de voorgrond wordt geschoven, roept ergens dat 'iemand' de boel een beetje netjes moet houden, omdat het anders een verschrikkelijke bende wordt.

Daar is natuurlijk weinig tegenin te brengen. Zonder opofferingsgezindheid kan er geen gemeenschap bestaan, maar deze conclusie klinkt wel erg resoluut in een roman waarin de blik steevast naar binnen is gericht. De meesten lijken inderdaad netjes hun best te hebben gedaan, maar is dat ook genoeg? Je kunt niet van iedereen verwachten dat ze de wereld veranderen, daarin heeft Huysmans overschot van gelijk. Maar zijn onze geschiedenissen, hoe klein ook, wel zo onschuldig als ze hier lijken? Minuscule blijken van medemenselijkheid daargelaten, kijkt werkelijk niemand voorbij de Kapelstraat. En dus rijst de vraag of het schouderophalen bij de aanwezigheid van een vervuilende fabriek werkelijk weg te strepen valt tegen een leven in de vuilverwerking.

Wat te denken ook van de pratende boom bij huisnummer 36, die de terugloop in het aantal vogels wel best vindt (want minder vogelpoep)? En is de tragische levensloop van Maria vol onverdiende tegenspoed werkelijk een excuus voor de totale desinteresse in de buitenwereld? Natuurlijk, veel mensen redeneren zo. Die onbezongen levens heeft Huysmans een plaats willen geven in een literatuur vol onwaarschijnlijke avonturen. Dat doet ze echter zonder de al te menselijke en dus begrijpelijke keuzes morele spanning mee te geven, waardoor het drama dat zich aan het eind van het boek voltrekt al even klein blijft als de levens die ermee worden ingekort.

IJs, keien en eenzaamheid

Heel anders is dat in de drie beklijvende novelles van de Catalaanse Eva Baltasar, die zijn verzameld onder de titel De vrouw op de berg .

Boulder (2020), de tweede roman van Baltasar, stond vorig jaar op de shortlist van de International Booker Prize. Mammoet (2022) moet nog aan de rondgang door de internationale pers beginnen. Beide boeken betekenen echter niets zonder Permafrost (2018), de eersteling die een overdonderende leeservaring veroorzaakt.

Dat heeft veel te maken met de verhouding tussen het kleine en het grote verhaal. Baltasar houdt haar stof dicht bij zichzelf en dus klein. Haar hoofdpersonages zijn lesbische vrouwen die net als zijzelf worstelen met het moederschap. Of dat is toch wat de flapteksten al te reductionistisch meedelen. Want er is veel meer aan de hand. Haar personages behoren tot een soort proletariaat van de geest. Zij zijn intellectueel volledig ontwikkelde vrouwen die evenwel gedwongen worden om een plek in te nemen in het burgerlijke bestel dat ze om allerlei redenen verfoeien, maar waar ze toch ook niet helemaal aan kunnen ontsnappen. De vrouwen roken, zuipen en neuken alsof er geen toekomst bestaat.

De hoofdpersoon van Permafrost is daar ook heilig van overtuigd. “Als het overleven is waar het om draait, is verzet wellicht de enige manier om een intens leven te leiden”, zegt ze. Nergens vindt ze een verhaal om in te geloven. De kunstgeschiedenis vindt ze weliswaar uiterst interessant en filosofen zijn volgens haar heerlijk 'rechtlijnige mensen'. Maar als ze zich in de wachtkamer van een dermatoloog met een werk van Kierkegaard 'voorbereidt' op een akelige diagnose, heeft ook deze wijsgeer geen antwoord op haar fundamentele gevoel van ontheemding.

Overrompeld

Het directe proza van Baltasar leest als crisisliteratuur van iemand die nauwelijks nog aanknopingspunten vindt in het georganiseerde leven en daardoor volledig wordt teruggeworpen op haar lichamelijkheid. “Laat het lichaam dus maar overrompeld worden”, klinkt het strijdvaardig aan het begin. Hoe ijzig, hard of eenzaam de vrouwen zich echter ook opstellen, hun lichamen blijken niet alleen opgetrokken uit lust. Foeterend aanvaarden ze hun rol in het burgerlijke leven en zelfs in het reproductieproces, al gaat dat laatste nooit van harte en kent het met name in Mammoet een tragische afloop.

Wat de uitweg uit deze queer-versie van de allesverslindende ratrace is, wordt nooit duidelijk. De literatuur reikt die in ieder geval niet aan. In Boulder zorgt het subtiele spel met Kafka's Gedaanteverwisseling vooral voor een bevestiging van de totale bevreemding en als je Mammoet leest als een hedendaagse variatie op de pastorale roman blijf je achter met een kei in je maag. De kleine verhalen worden onder de pen van Baltasar op die manier vanzelf groot. Zo groot dat ze je haast verplichten om na te denken over een nieuw Groot en ditmaal pijnlijk eerlijk Verhaal.

Matthijs de Ridder is schrijver en literatuurwetenschapper. Zijn biografie Paul van Ostaijen. De dichter die de wereld wilde veranderen stond op de shortlist van de Boon.

EVA BALTASAR De vrouw op de berg Vertaald door Irene van de Mheen. Meridiaan, 336 blz., € 23,99 (e-boek € 12,99).

SANNE HUYSMANS Iemand moest het doen Koppernik, 224 blz., € 22,50.

In december vorig jaar kreeg Spanjes premier Pedro Sánchez een boek cadeau toen hij in Barcelona op bezoek was bij Pere Aragonès, de toenmalige premier van Catalonië. Of eigenlijk drie boeken: de novellen Permafrost, Boulder en Mammoet, geschreven door de Catalaanse Eva Baltasar. Ze verschenen eerst afzonderlijk en werden daarna gebundeld als trilogie (en zijn als zodanig nu in het Nederlands uitgegeven onder de nogal misleidende titel De vrouw op de berg).

Het kan niet anders of medebepalend, of misschien zelfs doorslaggevend, voor de keuze van Aragonès was dat de Engelse vertaling van Boulder op de shortlist stond van de International Booker Prize 2023. Dat was een mijlpaal: niet eerder was een in het Catalaans geschreven literair werk die eer te beurt gevallen.

Wij Catalanen doen ertoe, dat was natuurlijk de impliciete boodschap van Aragonès aan Sánchez. En hij had een punt: de drie novellen van Baltasar mogen er wezen.

Niet dat ze onmiddellijk herkenbaar zijn als typisch Catalaans. Couleur locale is er vrijwel niet. Je beseft nauwelijks dat Permafrost zich vrijwel helemaal in Barcelona afspeelt, Mammoet op het Catalaanse platteland en Boulder grotendeels in IJsland. Dat komt doordat we in elk van de drie novellen in het hoofd zitten van een vrouw die zich onthecht voelt van het leven zoals dat geleefd wordt door de mensen om haar heen.

Stuk voor stuk passen deze drie vrouwen niet in de kaders waarbinnen hun familie, studiegenoten, vrienden en geliefden zich bewegen. Dat is op zichzelf natuurlijk niet zo bijzonder. Buitenbeentjes kom je overal tegen, in het echte leven en nog veel vaker in de literatuur. Maar bijzonder is wél dat deze vrouwen zich niet proberen te bevrijden van die eenzaamheid of ermee in het reine proberen te komen, maar haar koesteren, omarmen, verdedigen en als het erop aankomt bevechten.

Neem de suïcidale vrouw die in Permafrost aan het woord is. Ze weigert categorisch om aan de medicatie te gaan. Niet dat ze haar aandrang ontkent. Allesbehalve. Alsof het de gewoonste zaak van de wereld is - en het punt is natuurlijk dat het dat voor haar ook ís - zet ze op een rijtje op welke manieren je allemaal zelfmoord kunt plegen en brengt ze gedetailleerd een aantal van haar pogingen in kaart. En ook wanneer ze zichzelf probeert te begrijpen is wanhoop niet het eerste waaraan je denkt: 'Het is niet dat ik dood wil, ik moet dood! Dat is mijn zekerheid. Het leven behoort anderen toe, dat is altijd zo geweest. Ik ben hier en zie hoe het zich voltrekt, het leven voltrekt zich in het leven van anderen (...).'

Ook Boulder, zoals de bijnaam luidt van de vrouw uit de tweede novelle, is haar diepgewortelde gevoel van onthechting trouw. Ze zwerft over zee, tot ze in Zuid-Amerika een Zweedse vrouw met een stevige baan tegenkomt en met haar gaat samenwonen in IJsland. Dat gaat een tijdje goed. Maar wanneer de carrièrevrouw het kind krijgt dat ze zo graag wilde hebben, duurt het niet lang of Boulder trekt weer naar zee.

In Mammoet doet de verteller opmerkelijk genoeg juist haar stinkende best om zwanger te raken. Wil zij dan wél moeder worden? Dat zou je denken, maar het zit toch anders. Ook deze vrouw wil (en kan) zich uiteindelijk alleen maar binden aan zichzelf. 'Buiten mij is niets van mij', zo zegt ze bijna aan het slot van haar relaas.

'Buiten mij is niets van mij': het zijn woorden die de soevereine eenzaamheid van alle drie de vrouwen mooi samenvatten. Het is een eenzaamheid die - hoe kan het anders - treurige momenten kent, maar waarvan je vooral de kracht en de vitaliteit bijblijven. Dat komt doordat Eva Baltasar haar personages alle ruimte heeft gegeven om hun eenzaamheid niet alleen te doorleven, maar ook om haar te vieren.

De schrijver laat hen niet alleen reflecteren over zichzelf, over de mensen om hen heen en over het leven in het algemeen. Daarnaast gunt ze hun een intens en rijkgeschakeerd seksleven en begiftigt ze hen met een hartstochtelijke, beeldrijke taal. Zo nu en dan schiet die beeldspraak zijn doel voorbij, zoals in deze zin: 'Elk standje in bed was een anatomische roodkrijtschets van een ongekende precisie, even opwindend als een eerste bezoek aan Michelangelo.' Maar daar staat veel tegenover, zoals deze prachtzin: 'De toekomst is een rendier dat op een provinciale weg stilstaat en wacht.' Zo'n beeld vergeet je niet.

Goed idee dus van Pere Aragonès om Pedro Sánchez het drieluik van Eva Baltasar cadeau te doen. En een goed idee van uitgeverij Meridiaan om dit Catalaanse drieluik toegankelijk te maken voor Nederlandstalige lezers in de vertaling van Irene van de Mheen, die flink haar best heeft gedaan om haar tekst een ritme te geven dat recht doet aan de cadans die Eva Baltasar (die van oorsprong dichter is) in het origineel heeft gelegd.

Uit het Catalaans vertaald door Irene van de Mheen.

Meridiaan; 334 pagina's; € 23,99.

Een bundeling van drie korte psychologische romans over eenzaamheid, vrijheid en verlangen, elk een metafoor voor de hoofdpersoon. In 'Permafrost' is de vrouw geïsoleerd door een mentale staat die haar beschermt tegen een agressieve maatschappij. ‘Boulder', de titel van de tweede roman, verwijst naar een vrouw die door haar geliefde zo wordt genoemd en die, net als een immense kei, alles lijkt te kunnen dragen maar verslijt door de wisselvalligheid van het weer. De derde vrouw, in ‘Mammoet’, wordt geassocieerd met een mammoet, voelt zich uitgebuit en opgedreven in de stad en trekt zich terug op het platteland. Het boek is een verkenning van eenzaamheid, identiteit en avontuur. In poëtische, rauwe en intieme stijl geschreven. Met name geschikt voor een literaire lezersgroep. Eva Baltasar (Barcelona, 1978) is een Spaanse schrijver en dichter. Haar werk wordt in meerdere landen uitgegeven.