Het begrip 'fascisme' wordt te pas en te onpas gebruikt. Iemand uitschelden voor fascist is een gemakkelijke dooddoener; het beëindigt elke discussie. In de media wordt Geert Wilders regelmatig uitgescholden voor fascist. Bij uitbreiding krijgen alle rechts-populisten van hetzelfde laken een pak. Dat verhit vaak de gemoederen van voor- en tegenstanders van deze partijen.
Robin te Slaa en Edwin Klijn werden in 2010 met hun boek over de NSB (de Nationaal-Socialistische Beweging) genomineerd voor de Libris Geschiedenis Prijs. Te Slaa weet dus heel goed wat fascisme is en hij was dan ook verbaasd toen hij in hetzelfde jaar oud-minister Ella Vogelaar (Partij van de Arbeid) hoorde verklaren dat zijn boek duidelijke parallellen laat zien tussen de opkomst van de NSB en de PVV van Wilders. Te Slaa kon zich niet herinneren iets geschreven te hebben dat die uitspraak rechtvaardigde.
Om niets aan het toeval over te laten, besloot hij een nieuw boek te schrijven en de vraag in een persoonlijk essay te beantwoorden. Is Wilders, in de historische zin van het woord, een fascist? Te Slaa lijkt zijn boek te hebben geschreven vanuit intellectuele eerlijkheid. Politici met verwerpelijke ideeën of foute inzichten zijn niet per definitie schatplichtig aan Hitler of Mussolini. De auteur gaat op zoek naar de karakteristieken van het fascisme en legt vervolgens Wilders tegen de meetlat.
Na de Tweede Wereldoorlog werden het fascisme en het nazisme vooral gezien als ‘een op macht beluste, nihilistische antibeweging zonder werkelijke ideologie of geestelijke grondslagen.’ Onderzoek naar het fascisme werd beschouwd als verdacht. Dat is de laatste decennia gelukkig veranderd en het beeld werd grondig bijgesteld. Het fascisme was een utopisch-revolutionaire verlossingsideologie. Anti-liberalisme, biologisch gefundeerd racisme en sociaaldarwinisme stonden centraal. Het was een vitalistische ideologie van de daad waarin geweld werd geglorifieerd.
Te Slaa benadrukt vooral de verschillen tussen het fascisme en het hedendaagse populisme. Hij komt tot de stevige conclusie dat Wilders geen fascist is. Wetenschappers die anders beweren, en te Slaa is zeker niet bevreesd om die ook te vermelden, hebben het fascisme niet goed begrepen. Natuurlijk heeft hij gelijk. Het fascisme is geen tweelingbroer van het spruitjesnationalisme van Wilders en Fortuyn. Daarmee lijkt Te Slaa veel en ook weinig te zeggen. Het idee dat er, met andere klemtonen, toch een mooie familieroman te schrijven valt over deze verre neven, weet hij niet volledig te ontkrachten.
Veel verder dan dat gaat het boek niet. Niemand, en al zeker Te Slaa niet, beweert dat de Nederlanders op hun beide oren kunnen slapen en Geert Wilders het roer in handen moeten geven. ‘Wie Wilders wil bestrijden, heeft bovendien genoeg aan zijn bedenkelijke opvattingen over de rechtsstaat, zijn cultuurfundamentalistische nationalisme, zijn abjecte islamfobie en — last but not least — zijn politieke hedonisme.’ Het is een mooi pleidooi om terug te keren tot de kern van de zaak. [Isabel Vanzieleghem]

Het gehele boek is het vinden van een gefundeerd antwoord op de titel daarvan. PVV-leider Geert Wilders is regelmatig beschuldigd ('gedemoniseerd') van fascisme wegens zijn denkbeelden op onder andere het gebied van immigratie en religie. Maar velen weten niets af van het fascisme en als ze eraan denken dan is het verbonden aan de namen Adolf Hitler, Benito Mussolini of 'onze eigen' Anton Mussert. De auteur heeft in dit uitgebreide essay nauwkeurig de kernpunten en -gedachten van het historische fascisme blootgelegd en is teruggegaan naar de grondleggers dan wel de geestelijke vaders daarvan die verrassend genoeg rond 1850-1900 leefden. Het fascisme was en is een utopische revolutionaire verlossingsideologie en daar heeft Wilders' populisme maar weinig tot niets mee te maken. Hoe teleurstellend ook voor velen, de auteur heeft een gedegen, objectieve onderbouwing gegeven voor het negatief antwoord op de vraag en de onderbuikgevoelens van zij die een ander antwoord zouden zien. Daarom is dit boek geschikt voor zowel voor- als tegenstanders van Wilders.